Podcast Lepiej Teraz

Bohater dwóch kontynentów wraca do ojczyzny. Ale zamiast owacji czeka go bieda, zapomniane zasługi i kraj rozpadający się na kawałki. 

Pięć lat na wsi. Puste kieszenie. Ameryka wciąż nie zapłaciła mu za siedem lat walki. Co robi generał, którego nikt nie potrzebuje?

Spotkanie, które odbiera mowę. Konstytucja, która przeraża trzy imperia.
I zdrada, która przychodzi stamtąd, skąd nikt się nie spodziewał.

A potem: krakowski Rynek, podniesiona szabla i przysięga, od której wstrzymuje oddech cała Europa.

Chłopi z kosami kontra rosyjskie armaty.
Żydowski kupiec z Litwy, który zostaje pułkownikiem. I sukmana, która mówi więcej niż tysiąc przemówień.

Piąty odcinek serii o Tadeuszu Kościuszce to historia o tym, że wolność albo jest dla wszystkich, albo nie ma jej dla nikogo.

Wesprzyj podcast na patronite.pl/podcastlepiejteraz 

Postaw kawę na suppi.pl/lepiejteraz

ŹRÓDŁA ODCINKA:

Biografie podstawowe:Alex Storozynski: The Peasant Prince: Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution (2009)
Tadeusz Korzon: Kościuszko: Biografia z dokumentów wysnuta (1894/1896)
Monica Gardner: Kościuszko: A Biography (1920, Project Gutenberg)
James S. Pula: Thaddeus Kościuszko: The Purest Son of Liberty (Hippocrene Books, 1999)
Miecisław Haiman: Kosciuszko: Leader and Exile (1946)
Konstytucja 3 Maja i reformy:Norman Davies: God’s Playground: A History of Poland (Oxford, 2005)
Richard Butterwick: The Polish Revolution and the Catholic Church, 1788-1792 (Oxford, 2012)
Adam Zamoyski: The Last King of Poland (2012)
Wikipedia: Constitution of 3 May 1791, Great Sejm
Polish Presidency of the EU Council: „About the Constitution of 3 May”
Targowica, zdrada i rozbiory:Wikipedia: Targowica Confederation, Second Partition of Poland
Robert Howard Lord: The Second Partition of Poland
historia.dorzeczy.pl: „Zdrada narodowa. Zawiązanie konfederacji targowickiej”
Władysław Smoleński: Konfederacja targowicka (Kraków 1903)
Jerzy Łojek: Dzieje zdrajcy oraz Upadek Konstytucji 3 Maja
Bitwa pod Dubienką:Wikipedia: Battle of Dubienka
Piotr Derdej: Zieleńce – Mir – Dubienka 1792 (Bellona, 2008)
twojahistoria.pl: „Bitwa pod Dubienką”
Google Arts & Culture / Muzeum Historii Polski
Insurekcja kościuszkowska i Racławice:Wikipedia: Kościuszko Uprising, Battle of Racławice
polishhistory.pl: „The Battle of Racławice: How did Kościuszko defeat the Russians?”
Bartłomiej Szyndler: Powstanie kościuszkowskie 1794 (2001)
bliskopolski.pl: „1794 r.: Insurekcja kościuszkowska”
dzieje.pl: „Insurekcja Kościuszkowska – ostatnia próba ratowania Rzeczpospolitej”
Polskie Radio: „Wojciech Bartosz Głowacki. Bohater spod Racławic”
Wikisource: Gardner, Kościuszko: A Biography, Chapter 4
Zdrada kleru i rola Kościoła:Otton Beiersdorf (oprac.): Papiestwo wobec sprawy polskiej w latach 1772-1864. Wybór źródeł (Wrocław 1960)
Richard Butterwick: Polska rewolucja a Kościół katolicki 1788-1792 (Arcana, Kraków 2012)
Władysław Smoleński: Konfederacja targowicka (Kraków 1903)
Andrzej Woltanowski: „Śmierć prymasa Poniatowskiego”, Kwartalnik Historyczny (1987)
Wikipedia: Józef Kossakowski, Ignacy Massalski, Michał Jerzy Poniatowski
Brewe papieża Piusa VI do Katarzyny II z 24 lutego 1792 r.
Akta nuncjatury warszawskiej (Ferdinando Maria Saluzzo)
„Papiery ambasady rosyjskiej” (archiwum Igelströma)
Żydzi w Polsce – tło historyczne:Wikipedia (pl): Statut kaliski, Privilegium de non tolerandis Judaeis
Wikipedia: History of the Jews in Poland
POLIN Museum: „Statut kaliski – 750-lecie pierwszego przywileju Żydów”
polishfreedom.pl: „Przywilej Generalny dla Żydów w Wielkopolsce – Statut Kaliski”
sztetl.org.pl: „Historia społeczności” (Warszawa)
Żydowski Instytut Historyczny: „Żydowskie ulice w Warszawie” (Eleonora Bergman)
Żydowski Instytut Historyczny: „Pociejów – żydowskie centrum handlowe dawnej Warszawy”
Berek Joselewicz i Pułk Lekkokonny Starozakonny:Wikipedia: Berek Joselewicz, Pułk Lekkokonny Starozakonny
Virtual Shtetl (sztetl.org.pl): biogram „Joselewicz Berek”
Virtual Shtetl: „Polish Jews at the times of the Great Sejm and the Kościuszko Uprising”
Polityka, Pomocnik Historyczny: „Odezwa Berka Joselewicza”
ANU Museum of the Jewish People: „The Story of the Jewish Warrior Who Became a Symbol of Bravery in Poland”
histmag.org: „Dał nam przykład Joselewicz…”
polishhistory.pl: „The Massacre of Warsaw’s Praga District (4 November 1794)”
polishhistory.pl: „Kościuszko – a man before his time”
dignitynews.eu: „Where is the oldest active synagogue in Poland located?”
American Association for Polish-Jewish Studies: „Jewish Soldiers in Polish Armies 1794-1945″ (Dubicki & Łukomski)
Alex Storozynski: The Peasant Prince, rozdział 12
Emanuel Ringelblum: Żydzi w powstaniu Kościuszkowskim (1937/38)
Derek Penslar: Jews and the Military: A History (Princeton University Press, 2013)
Korespondencja i źródła pierwotne:Julian Ursyn Niemcewicz: pamiętniki (za Storożynskim)
List Kościuszki do Adama Jerzego Czartoryskiego (1814)
Henryk Mościcki (oprac.): Pisma Tadeusza Kościuszki
Ludwika Sosnowska: list przez Niemcewicza (za Gardner)
Akt Insurekcji Kościuszkowskiej: tekst powszechnie dostępny: Gazeta Rządowa, nr 78 (1794)

West Point, 1779 rok.

Polski pułkownik wraca z inspekcji fortyfikacji – zmęczony, w zabłoconych butach. Otwiera drzwi kwatery. Za jego biurkiem siedzi czarnoskóry ordynans. Ubrany w jego mundur. Z przyjaciółmi. Jedzą. Piją. Śmieją się. W XVIII-wiecznej armii kara za taką impertynencję to publiczna chłosta.
Kościuszko roześmiał się. Zasalutował. I dołączył do zabawy.

Ta jedna scena mówi o nim więcej niż wszystkie twierdze, które zbudował. W czwartym odcinku serii o Tadeuszu Kościuszce opowiadam o człowieku, który żył tak, jak mówił – w czasach, gdy mało kto to robił. 
Usłyszysz o tym, jak zbudował West Point, najważniejszą twierdzę rewolucji i dlaczego Brytyjczycy nigdy jej nie zaatakowali.
Jak na Południu uratował całą armię generała Greene’a nie bronią, ale samym przygotowaniem.
Poznasz czarnoskórego żołnierza, z którym Kościuszko służył ramię w ramię przez 6 lat.
Odkryjesz historię indiańskiego wodza Małego Żółwia i pistoletu znalezionego przy jego kościach ponad sto lat po ich spotkaniu.
Dowiesz się, komu w swoim testamencie Kościuszko przeznaczył całą amerykańską emeryturę.
I dlaczego jego przyjaciel Thomas Jefferson nigdy tego testamentu nie wykonał.

Wesprzyj mój podcast: patronite.pl/podcastlepiejteraz 

Postaw kawę: suppi.pl/lepiejteraz

ŹRÓDŁA ODCINKA:

Biografie podstawowe:Alex Storozynski, The Peasant Prince: Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution (2009)
Francis C. Kajencki, Thaddeus Kosciuszko: Military Engineer of the American Revolution (South Polonia Press, 1998)
Tadeusz Korzon, Kościuszko: Biografia z dokumentów wysnuta (1894/1896)
Monica Gardner, Kościuszko: A Biography (1920, Project Gutenberg)
Miecisław Haiman, Kosciuszko: Leader and Exile (1946)
James S. Pula, Thaddeus Kościuszko: The Purest Son of Liberty (Hippocrene Books, 1999)
Gary Nash & Graham Hodges, Friends of Liberty: Thomas Jefferson, Tadeusz Kościuszko, and Agrippa Hull (Basic Books, 2008)
West Point – fortyfikacje, krajobraz i ogród:American Battlefield Trust – profil West Point (battlefields.org)
Journal of the American Revolution – „Kosciuszko: Patron Saint of West Point” (allthingsliberty.com)
Journal of the American Revolution – „The Limits of Environmental Mastery in the Highlands Department” (allthingsliberty.com, 2024)
US Military Academy West Point – historia oficjalna (westpoint.edu)
Francis A. Galgano, „The Revolutionary War in the Hudson Highlands: Fortifying West Point” (Middle States Geographer, 2010)
DVIDS / US Army Corps of Engineers – „Historic Structures, Modern Solutions: Kosciuszko Garden” (2024)
Historic Marker Database – Kosciuszko’s Garden (hmdb.org)
American Garden History – „Kosciuszko’s Secret 1778 Garden at West Point” (americangardenhistory.blogspot.com)
Życie codzienne armii kontynentalnej:Dr. James Thacher, A Military Journal During the American Revolutionary War (1823) – wpisy z 1778-1779
American Battlefield Trust – „Food and Beverage of the Revolutionary War Era”
Encyclopedia.com – „Soldiers’ Rations”
Washington Crossing Historic Park – „Continental Army Soldiers’ Clothing”
American Battlefield Trust – „Washington’s Encampment at Morristown and the Hard Winter of 1779-1780″
Kampania Południowa i Wyścig do Dan:Andrew Waters, To the End of the World: Nathanael Greene, Charles Cornwallis, and the Race to the Dan (Westholme Publishing, 2020)
John Buchanan, The Road to Guilford Courthouse (John Wiley & Sons, 1997)
Richard K. Showman et al., eds., The Papers of General Nathanael Greene, vol. 7 (UNC Press, 1994)
Halifax County Historical Society – „Crossing of the Dan”
Agrippa Hull i przyjaźnie:Gary Nash & Graham Hodges, Friends of Liberty (2008) – główne źródło relacji Hull-Kościuszko
Bidwell House Museum – „Agrippa Hull and Tadeusz Kosciuszko” (2023)
Kamil Janicki, Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa (kontekst polskiej pańszczyzny)
Zdrada Arnolda:Nathaniel Philbrick, Valiant Ambition: George Washington, Benedict Arnold, and the Fate of the American Revolution (2016)
Testament Kościuszki:Nash & Hodges, Friends of Liberty – najszczegółowsze opracowanie testamentu i roli Jeffersona
Monticello / Thomas Jefferson Foundation – biogram Kościuszki i kontekst testamentu
Storozynski, The Peasant Prince – rozdział o testamencie
Krajobraz i przyroda Hudson Highlands:New York State Department of State – „Hudson Highlands Scenic Area of Statewide Significance”
New York Natural Heritage Program – Chestnut Oak Forest Guide; Hemlock-Northern Hardwood Forest Guide
Lamont-Doherty Earth Observatory, Columbia University – „Hudson River Estuary Basics”
Źródła pierwotne – korespondencja:List Kościuszki do Johna Taylora, 14 września 1778 – za Journal of the American Revolution (allthingsliberty.com); oryginał w kolekcji Gates Papers / New-York Historical Society
„najważniejsza pozycja strategiczna w Ameryce” – Washington o West Point, za Kajenckim i Storożynskim
„armia w opłakanym stanie” – Greene po przyjeździe do Charlotte, za Showmanem, Papers of Nathanael Greene
„jest osobą o wiedzy i zasługach” – Washington do Henry’ego Laurensa, 10 listopada 1777, Founders Online
„niedostępny dla niczego poza kozami” – Lord Stirling o terenie Highlands, za Galgano (2010)
Dziennik oficera Brygady Parsonsa (styczeń 1778) – za Storożynskim i Kajenckim
Anegdota o Hullu w mundurze – Nash & Hodges, Friends of Liberty; powtarzana przez Storożynskiego i Pulę
Spotkanie z Małym Żółwiem i odkrycie pistoletu w 1914 – Storożynski, The Peasant Prince; Pula, The Purest Son of Liberty

Jesień 1777. Wzgórza nad rzeką Hudson w stanie Nowy York.

7 tysięcy najlepszych brytyjskich żołnierzy maszeruje na Albany. Jeśli tam dotrą, Ameryka wraca pod koronę. Na ich drodze pozornie nic nie stoi.W tym odcinku zobaczysz, co się dzieje, gdy kompetencja spotyka ignorancję. Gdy jedna zignorowana rada prowadzi do katastrofy, a jedna wysłuchana zmienia losy wojny. 

I zadasz sobie pytanie:
Czy potrafisz budować w ciszy, gdy nikt nie patrzy?
To historia o porażce zamienionej w zwycięstwo. O samotności, która nie złamała. I o okopach, które okazały się ważniejsze niż szarże kawalerii.

Słuchaj teraz — trzeci rozdział niesamowitej podróży Kościuszki przez Amerykę.

Wesprzyj mój podcast:
Będę wdzięczny za postawienie mi kawy → suppi.pl/lepiejteraz 
Zostań Mecenasem odcinka→ patronite.pl/podcastlepiejteraz

ŹRÓDŁA ODCINKA:

Biografie podstawowe:Alex Storożyński, The Peasant Prince: Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution (2009)
Francis C. Kajencki, Thaddeus Kosciuszko: Military Engineer of the American Revolution (South Polonia Press, 1998)
Tadeusz Korzon, Kościuszko: Biografia z dokumentów wysnuta (1894/1896)
Monica Gardner, Kościuszko: A Biography (1920, Project Gutenberg)
Miecisław Haiman, Kosciuszko: Leader and Exile (1946)
James S. Pula, Thaddeus Kościuszko: The Purest Son of Liberty (Hippocrene Books, 1999)
Gary Nash & Graham Hodges, Friends of Liberty: Thomas Jefferson, Tadeusz Kościuszko, and Agrippa Hull (Basic Books, 2008)
Źródła pierwotne – korespondencja i dokumenty:George Washington do Henry’ego Laurensa, 10 listopada 1777 (Founders Online: Washington/03-12-02-0185): „Cosieski, I think his name is… is a person of knowledge and merit”
Raport Gatesa do Kongresu: „Colonel Kosciuszko chose and entrenched the position” (za Gardnerą i Kajenckim)
Gates o Kościuszce – zdanie przypisywane przez Storożyńskiego, Kajenckiego i Pulę: „the great tacticians of the campaign were hills and forests, which a young Polish Engineer was skillful enough to select for my encampment” (oryginał nie zlokalizowany w archiwach cyfrowych)
Artykuły i źródła akademiczne:Smithsonian Magazine, marzec 2017 – profil Kościuszki
American Battlefield Trust – profile bitew pod Saratogą (battlefields.org)
National Park Service – Saratoga National Historical Park
Museum of the American Revolution – wirtualny spacer po śladach Kościuszki (amrevmuseum.org)
National Museum of the United States Army – biogram Kościuszki (thenmusa.org)
Angry Staff Officer (blog) – „Thaddeus Kosciusko: The Polish Engineer You Never Heard of Who Saved America” (2019)
Ambasador RP Piotr Wilczek, cytowany za Richmond Times-Dispatch (2018)
Monticello / Thomas Jefferson Foundation – biogram Kościuszki
Britannica – hasła: Tadeusz Kościuszko, Battles of Saratoga, American Revolution
Kontekst historyczny Rewolucji Amerykańskiej:American Battlefield Trust – American Revolution FAQ
National Army Museum (UK) – American War of Independence: Outbreak
U.S. Department of State, Office of the Historian – „The Declaration of Independence, 1776″
The American Yawp (podręcznik akademicki, open source) – rozdział 5: The American Revolution
Cytaty źródłowe:
„ziemny fort został zbudowany pod doświadczonym okiem polskiego inżyniera” – American Battlefield Trust
„Cosieski, I think his name is…” – Washington do Laurensa, Founders Online
„Colonel Kosciuszko chose and entrenched the position” – raport Gatesa do Kongresu
„The great tacticians of the campaign were hills and forests…” – Gates, za Storożyńskim/Kajenckim/Pulą
„I would say his influence is even more significant than Lafayette” – Alex Storożyński, Smithsonian Magazine
„nie zgodził się i ostatecznie nie pozwolił mu zbudować umocnień na Sugar Loaf” – American Battlefield Trust, za St. ClairKajencki o Bemis Heights
„Wjechał na wzgórze i zbadał teren…” – Thaddeus Kosciuszko:
Military Engineer of the American RevolutionStorożyński o taktyce opóźniania: 
„Kościuszko ocalił uciekającą armię…” – The Peasant Prince

Co zrobisz, gdy stracisz dosłownie wszystko – w środku oceanu?

W tym odcinku Kościuszko opuszcza Europę z marzeniem i… prawie nie dociera do celu.

Czeka Cię:  
Rejs, o którym nie piszą w podręcznikach 
Plaża, na której zaczyna się prawdziwa historia 
Spotkanie, które zmieniło losy wojny o niepodległość Ameryki 
Od zera do pułkownika – w 2 miesiące

Myślisz, że Ci w życiu trudno?

Posłuchaj tego odcinka. 

Wesprzyj mój podcast:
Będę wdzięczny za postawienie mi kawy → suppi.pl/lepiejteraz 
Zostań Mecenasem odcinka→ patronite.pl/podcastlepiejteraz

ŹRÓDŁA ODCINKA

Źródła główne:
Alex Storożynski, The Peasant Prince: Thaddeus Kosciuszko and the Age of Revolution (2009) – porwanie Sosnowskiej, ucieczka, spotkanie z Franklinem
Tadeusz Korzon, Kościuszko: Biografia z dokumentów wysnuta (1894/1896) – stanowisko sceptyczne wobec relacji o porwaniu, cytat: „Jest wiele opowiadań o tej miłości…”
Monica Gardner, Kościuszko: A Biography (1920, Project Gutenberg) – wersja ataku w domu
Gottlieb Mittelberger, Journey to Pennsylvania (1750/1756) – relacja z rejsu transatlantyckiego: warunki na statku, śmierć dzieci, jakość wody i jedzenia
Smithsonian Magazine, 2017 – rekonstrukcja spotkania z Franklinem: „Kręcone brązowe włosy młodego mężczyzny…”
Źródła uzupełniające:
„Nowiny” (gazeta pijarów), 16 kwietnia 1777 – list Kościuszki do Czartoryskiego, jedyne zachowane świadectwo rozbicia statku
Hektoen International – artykuł akademicki o warunkach zdrowotnych na statkach XVIII w.
Ludwik-Sebastian Mercier, Tableau de Paris – rytm dnia w Paryżu lat 70. XVIII w.
William Coxe, Travels in Poland, Russia, Sweden and Denmark – drogi w Rzeczypospolitej
Publishers Weekly – recenzja The Peasant Prince, wzmianka o misji Beaumarchais’a
USNI Proceedings – ocena skuteczności blokady brytyjskiej 1775–1778
Chronicles of America – opis nabrzeży Filadelfii
Encyclopedia of Greater Philadelphia – dźwięki i atmosfera miasta 1776
polishhistory.pl – wywiad ze Storozynskim
CiekawostkiHistoryczne.pl – relacja Kościuszki o pierwszych krokach w Ameryce
breedshill.org – wersja z listami polecającymi od Lee i Czartoryskiego
LRT (Lithuanian Radio and Television) – wersja litewska o tajnym ślubie
Cytaty źródłowe:
„Wzdłuż przystani leżały masywne…” – Chronicles of America
„Synogarlice nie dla wróbli…” – Storożynski, The Peasant Prince, rozdz. 1; potw. prof. P. Ugniewski, dzieje.pl
„Trzej mężczyźni, którzy znali Kościuszkę…” – Storożynski, The Peasant Prince, przypis 6 w rozdziale 1
„Jest wiele opowiadań o tej miłości…” – Tadeusz Korzon, Kościuszko
„Kilku jeźdźców dogania ich galopem…” / „Zamiast walczyć z ojcem ukochanej…” – Storozżynski, The Peasant Prince, rozdz. 1
„Nie śmiejąc liczyć na zgodę ojca…” – Gardner, Kościuszko: A Biography (1920)
„Losy szczęścia dziwnej Opatrzności Bożej zrządziły…” – „Nowiny”, 16 kwietnia 1777
„Smród tak obrzydliwy, że nie sposób go sobie wyobrazić” – Hektoen International, cytujące relacje z epoki
„Często bardzo czarna, gęsta i pełna robaków…” – Mittelberger, Journey to Pennsylvania
„Przerżnięte czerwonymi robakami i pajęczymi gniazdami” – Mittelberger, Journey to Pennsylvania
„Statek jest nieustannie rzucany z boku na bok…” – Mittelberger, Journey to Pennsylvania
„Dzieci w wieku od jednego do siedmiu lat…” – Mittelberger, Journey to Pennsylvania
„Kręcone brązowe włosy młodego mężczyzny…” – Smithsonian Magazine, 2017
„Kto miałby przeprowadzić taki egzamin…” – Storożynski via NPR

Jak wygladał dzieciństwo i edukacja niezwykłego kadeta Szkoły Rycerskiej, którego koledzy przezywają „Szwedem”?

Co robi ten młody szlachcic z Polesia, gdy wraca z Paryża jako najlepiej wykształcony inżynier wojskowy w kraju… który nie potrzebuje już inżynierów wojskowych?

Co robi, gdy zakochuje się w córce magnata, który jest jego pracodawcą?

I co jej ojciec-hetman mówi mu prosto w oczy, gdy poprosi ją o rękę?

Posłuchaj pierwszej części historii człowieka, który zdobywał edukację pomimo zakazu. I który zapłacił za miłość cenę, jakiej nie przewidział.

Wesprzyj mój podcast:
Będę wdzięczny za postawienie mi kawy → suppi.pl/lepiejteraz 

Zostań Mecenasem odcinka→ patronite.pl/podcastlepiejteraz

ŹRÓDŁA ODCINKA:
Alex Storożynski, „Kościuszko, Książę chłopów”  (2018)
Tadeusz Korzon, Kościuszko: Biografia z dokumentów wysnuta (1894)
Monica Gardner, Kościuszko: A Biography (1920, Project Gutenberg)
Miecisław Haiman, Kościuszko, Leader and Exile (1946)
Kamil Janicki, Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa
Aleksander Świętochowski, Historia chłopów polskich
William Coxe, Travels in Poland, Russia, Sweden and Denmark
Stanisław Staszic, Przestrogi dla Polski (1790)
Tadeusz Kościuszko, Memoriał z 1814 r. (rękopis odkryty przez E. Humeniuka, wyd. Kwartalnik Historyczny 1965; tłum. polskie: racjonalista.pl)
Ignacy Krasicki, Monachomachia (1778)
Hugo Kołłątaj – materiały dot. reformy UJ i KEN
Jędrzej Kitowicz, Opis obyczajów za panowania Augusta III (rozdziały o duchowieństwie, literat.ug.edu.pl)
Łukasz Kurdybacha, Kuria rzymska wobec Komisji Edukacji Narodowej w latach 1773- 1783 (1949)
Stanisław Staszic, Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego (1787)
en-academic.com – artykuł biograficzny
polishhistory.pl – wywiad ze Storożynskim
Muzeum Narodowe w Krakowie – wystawa „Tadeusz Kościuszko: Dobry i waleczny, lecz nieszczęśliwy”
Persée.fr – materiały o Jean-Rodolphe Perronet
journals.openedition.org/artefact/369 – program École Royale du Génie w Mézières
Britannica – Gaspard Monge, Pierwszy rozbiór
dzieje.pl – prof. Piotr Ugniewski (UW), prof. Tadeusz Cegielski (budżet Szkoły Rycerskiej)
Korespondencja
Founders Online, National Archives USA – Jefferson-Kościuszko
Gardner 1920 (Czartoryski do Franklina, 1778)
Cytaty źródłowe:
„Gruchanie kochanków trwać mogło około pięciu miesięcy…” – Tadeusz Korzon, Kościuszko
„Polscy chłopi mają wygląd dziki…” – William Coxe, Travels in Poland
„Pięć części narodu polskiego…” – Stanisław Staszic, Przestrogi dla Polski
„Synogarlice nie dla wróbli…” – potwierdzenie: prof. P. Ugniewski, dzieje.pl
„Obalał tyranów, zakładał republiki…” – Kościuszko o Timoleonie (Storożynski)
„Nie można mieć nadziei, że zmienią swoje postępowanie…” – Kościuszko, Memoriał 1814, tłum. pol. racjonalista.pl
„Duchowieństwo, które łakomstwem skażone…” – Stanisław Staszic, Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego