Polityka o historii

Czy przedwojenna polska rzeczywiście była epoką eleganckich kawiarni, postępu i wielkomiejskiego splendoru? A może obraz II Rzeczpospolitej, który znamy z filmów i seriali, niewiele ma wspólnego z rzeczywistością? W tym odcinku „Polityka o historii” gościem Agnieszki Krzemińskiej jest Kamil Janicki, autor książek „Upadłe damy II Rzeczpospolitej” oraz „Seryjni mordercy II Rzeczpospolitej” i popularny twórca kanału na Youtubie.

Kamil Janicki o historii opowiada w kontekście tego, jaka naprawdę była przedwojenna Polska i dlaczego codzienne życie w II RP często wyglądało zupełnie inaczej niż w zbiorowej pamięci. To opowieść o biedzie, przemocy, nierównościach społecznych i świecie, w którym kobiety płaciły najwyższą cenę za złamanie norm obyczajowych.

W rozmowie pojawiają się głośne sprawy kryminalne, narodziny prasy brukowej oraz historia kobiet, które trafiały na pierwsze strony gazet. Rozmawiamy o tym, dlaczego kobieta morderca budziła znacznie większe emocje niż mężczyzna oskarżony o identyczną zbrodnię. Analizujemy również fenomen pierwszego polskiego "true crime Polska" i to, jak media tworzyły sensacyjne opowieści o zbrodni.

Szczególne miejsce zajmują fabrykantki aniołków, czyli kobiety zajmujące się nielegalną „opieką” nad niemowlętami w czasach, gdy niechciana ciąża mogła oznaczać społeczną katastrofę. To historia, która pokazuje ciemną stronę emancypacji, ubóstwa i braku ochrony socjalnej w II RP.

Rozmawiamy także o tym, jak działał wymiar sprawiedliwości, czym były sądy doraźne i dlaczego niektóre morderstwa w Polsce wywoływały narodową obsesję, podczas gdy inne przechodziły niemal bez echa. To opowieść o zbrodni, hipokryzji i społeczeństwie, które często surowiej oceniało kobiety niż samych sprawców przemocy.

Ten odcinek pokazuje, że historia II Rzeczypospolitej to nie tylko bale, modernizacja i wielka polityka, ale także świat biedy, sensacji i ludzkiej desperacji.

Jak wyglądało życie żydowskich mieszkańców Podhala przed II wojną światową i dlaczego po wojnie nie pozostał po nim niemal żaden ślad? Jak zniknął żydowski Nowy Targ? Dlaczego Zagłada i antysemityzm na Podhalu nie były wcześniej widoczne?

W tym odcinku wideokastu „Polityka o historii” gościnią Marcina Zaremby jest Karolina Panz, laureatka Nagrody Historycznej POLITYKI im. Mariana Turskiego za książkę „Chciałabym opowiedzieć, jak zginęło miasto. Zagłada żydowskich mieszkańców Nowego Targu”.

To opowieść o świecie, który przez stulecia współtworzyli Żydzi w Polsce i Polacy. Zaglądamy do historii Nowego Targu, gdzie przed wojną społeczność żydowska stanowiła blisko jedną piątą mieszkańców. Żydzi przed wojną nie żyli tu w odrębnej dzielnicy, mieszkali obok polskich sąsiadów, chodzili do tych samych szkół, uprawiali sport i współtworzyli lokalną kulturę. To dlatego historia tego miasta pozwala lepiej zrozumieć, jak żyli Żydzi w przedwojennej Polsce.

Rozmawiamy o tym, jak wyglądała historia Żydów w Polsce, jak w latach 30. narastał antysemityzm w Polsce oraz jak zmieniały się relacje między sąsiadami. W jednej z opowieści występuje też Włodzimierz Lenin, który przed rewolucją korzystał z pomocy żydowskiego kupca z Nowego Targu.

Centralnym tematem odcinka pozostaje jednak okupacja niemiecka w Polsce i zagłada europejskich Żydów. Dr Karolina Panz objaśnia, jak przebiegało niszczenie żydowskiej społeczności miasta, dlaczego w Nowym Targu nie powstało zamknięte getto i co to oznaczało dla relacji między Polakami a Żydami. To także rozmowa o pamięci, odpowiedzialności i losach ludzi, którzy przez pokolenia współtworzyli codzienność w Nowym Targu, a następnie niemal całkowicie zniknęli z jego krajobrazu.

To poruszająca opowieść o Żydach w Polsce, utraconym świecie i o tym, jak mikrohistoria jednego miasta pozwala lepiej zrozumieć największą tragedię XX wieku.

Partnerem Głównym Nagród Historycznych POLITYKI im. Mariana Turskiego jest ENEA.

3 rzeczy, których dowiesz się z odcinka:
1. Jak wyglądało życie Żydów w Nowym Targu przed II wojną światową?
2. Dlaczego antysemityzm w Polsce narastał jeszcze przed okupacją niemiecką?
3. Jak przebiegała Zagłada żydowskich mieszkańców miasta, w którym nie było getta?

Jak wyglądało życie kobiet na polskich dworach i jaką rolę tak naprawdę odegrały polskie królowe? W tym odcinku wideokastu „Polityka o historii” rozmawiamy o kobietach z dynastii Piastów i Jagiellonów: ich małżeństwach, porodach, wpływach politycznych i miejscu, jakie zajmowały w świecie zdominowanym przez mężczyzn.

Gościniami odcinka są prof. Bożena Czwojdrak oraz dr Agnieszka Pawłowska-Kubik. Świat długo traktował małżeństwo przede wszystkim jako narzędzie polityki dynastycznej. Kobiety wydawano za mąż już jako nastolatki, a podstawowym zadaniem królowych było rodzenie następców tronu i budowanie sojuszy między dynastiami.

W rozmowie pojawiają się postaci takie jak Anna Jagiellonka, Jadwiga Andegaweńska oraz ich mężowie: Władysław Jagiełło czy Stefan Batory. Rozmawiamy o tym, jak wyglądały relacje na dworze, czy żony Władysława Jagiełły były w nim zakochane. To także rozmowa o romansach, nieślubnych dzieciach, seksualności i plotkach na królewskich dworach. Czy Stefan Batory rzeczywiście unikał kobiet? Jaką pozycję miała Bona Sforza i dlaczego relacje między królowymi a ich synowymi były często napięte?

Wyjaśniamy również, jak kobiety korony jagiellońskiej wpływały na politykę i kulturę oraz dlaczego ich rzeczywista historia jest znacznie bardziej skomplikowana niż szkolne wyobrażenia o życiu na dworze. Wreszcie: dlaczego połóg i kolejne ciąże stanowiły jedno z największych zagrożeń dla życia kobiet.

Rozmowa z prof. Czwojdrak i dr Pawłowską-Kubik to opowieść o władzy, macierzyństwie, religii i polityce dynastycznej w czasach, gdy królowe miały ogromne znaczenie dla państwa, ale bardzo ograniczoną kontrolę nad własnym losem.

3 rzeczy, których dowiesz się z odcinka:
1. Jak wyglądało małżeństwo i życie seksualne polskich królowych?
2. Jak wyglądały romanse, plotki i konflikty na królewskich dworach?
3. Jak Anna Jagiellonka, Jadwiga i Bona Sforza wpływały na politykę i władzę?

Dlaczego część młodego pokolenia w Polsce lat 30. zaczęła fascynować się nacjonalizmem, przemocą i wizją państwa etnicznie jednorodnego? W tym odcinku wideokastu „Polityka o historii” wyjaśniamy, jak wyglądała radykalizacja polityki w II Rzeczpospolitej i dlaczego polskie uniwersytety stały się jednym z głównych miejsc narodzin nowoczesnego radykalizmu.

Naszą gościnią jest dr Izabela Mrzygłód, laureatka Nagrody Historycznej im. Mariana Turskiego za książkę „Uniwersytety w cieniu kryzysu. Nacjonalistyczna radykalizacja studentów Warszawy i Wiednia w okresie międzywojennym”. Punktem wyjścia do rozmowy jest pobicie historyka Marcelego Handelsmana przez studentów związanych z ruchem narodowym na Uniwersytecie Warszawskim w 1934 r. To pokazało, jak bardzo przemoc weszła do życia akademickiego.

Rozmawiamy o tym, czym był i jak działał Obóz Narodowo Radykalny oraz dlaczego ONR polska i Obóz Wielkiej Polski zdobywały wpływy wśród studentów i młodej inteligencji. Analizujemy skutki wojny polsko-bolszewickiej, mówimy o kryzysie demokracji, zamachu majowym i rozczarowaniu młodych Polaków. Dla wielu młodych niepodległa Polska okazała się państwem słabym, podzielonym i niespełniającym ich oczekiwań.

W rozmowie ponadto: antysemityzm, przemoc polityczna i marzenia o nowym narodowym porządku. Dlaczego państwo tolerowało zamieszki na uczelniach? Kim byli młodzi działacze związani z ruchem narodowym i ludowym, dlaczego wtedy rozwijały się prawicowe partie? I dlaczego radykalizm tak silnie przyciągał młodzież z inteligenckich i dobrze sytuowanych rodzin?

To opowieść o tym, jak kryzys demokracji i poczucie rozczarowania polityką mogą stopniowo przesuwać społeczeństwo w stronę radykalnych ideologii i przemocy.

3 rzeczy, których dowiesz się z odcinka:
1. Dlaczego polscy studenci radykalizowali się w latach 30.
2. Jak ONR i ruch narodowy zdobywały wpływy na uczelniach
3. Dlaczego przemoc polityczna stała się częścią życia II RP.

Oś czasu:
00:00 - Najciekawsze fragmenty
02:41 - Pobicie dziekana na Uniwersytecie Warszawskim: przygrywka do przemocy lat 30. XX w.
07:30 - Początki radykalizacji w Polsce i za granicą
14:05 - Żydzi: osoby drugiej kategorii?
20:10 - Umacnianie ONR: z czego się wzięło?
27:30 - Narastanie przemocy na uniwersytetach: na czym polegało rok po roku?
34:35 - Dlaczego państwo nie interweniowało w trakcie zamieszek?
42:11 - Kapitulacja władz uniwersyteckich.

Kim naprawdę byli bogowie greccy i dlaczego greccy herosi byli tak ważni dla mieszkańców starożytnego świata? W tym odcinku wideokastu „Polityka o historii” prof. Tomasz Mojsik opowiada o tym, czym była mitologia grecka i dlaczego do dziś pozostaje jednym z fundamentów europejskiej kultury.

Rozmawiamy o tym, czym jest mit i dlaczego opowieści o herosach nie były jedynie fantazją, ale sposobem rozumienia świata, który tworzyła starożytna Grecja i jej mieszkańcy. Analizujemy, czym różni się mitologia grecka i rzymska, jak funkcjonowali bogowie mitologii greckiej oraz w co wierzyli Grecy.

Dlaczego herosi musieli być śmiertelni? Kim byli bohaterowie związani z konkretnym greckim polis, a kim byli herosi ogólnogreccy? W rozmowie wspominamy mit o Heraklesie, historię Odyseusza oraz argonautów. Pytamy też o to, dlaczego greckie mity są pełne bohaterów niejednoznacznych, dalekich od ideałów znanych ze szkolnych uproszczeń.

Czym była grecka kultura i dlaczego herosi byli bliżsi ludziom niż sami bogowie? To opowieść o świecie, w którym mity budowały wspólnotę, tłumaczyły rzeczywistość i pomagały Grekom zrozumieć samych siebie.

Nasza rozmowa ukazuje się przy okazji premiery najnowszego wydania Pomocnika Historycznego „Polityki”: „Bogowie i Herosi. Odyseusz i inni bohaterowie rekcje mitologii”. Numer dostępny na stronie: https://sklep.polityka.pl/